Browsing by Author "Evren, Muhyeddin"

Now showing 1 - 1 of 1

Urmiye Doğu Asur Kiliseleri
(2025) Evren, Muhyeddin; Top, Mehmet
Urmiye, İran İslam Cumhuriyeti'nin Batı Azerbaycan Eyaleti'nin başkenti olup, Batı Azerbaycan Eyaleti, Doğu Azerbaycan, Kürdistan ve Zencan eyaletleriyle kara sınırına sahiptir ve İran'ın XIII. büyük eyaletidir. Eyalet, Urmiye dışında Amel, Silvane, Sumaye Beradust, Nazlı, Kuşçu, Sero ve Nuşinşehr gibi yönetim birimlerinden oluşmaktadır. Batı Azerbaycan'ın etnik yapısı, Azeriler, Kürtler, Ermeniler, Asuriler ve Farisiler gibi farklı halklardan meydana gelmektedir. Bu çok etnikli yapı, bölgenin kültürel çeşitliliğini ve tarihsel derinliğini yansıtmaktadır. Doğu Süryanileri, Nasturi ve Keldani gibi farklı adlandırmalarla tanımlanmakta olup, kendi içerisinde çeşitli mezhebi ve kültürel ayrışmalar göstermektedir. Literatürde, Asuriler ve Keldaniler ile ilgili yapılan bilimsel çalışmalarda iki ana adlandırma öne çıkmaktadır. Bunlardan ilki, Nasturi terimi olup, özellikle Hristiyanlıkta kendi mezhebi doğrultusunda bağımsız bir dini kimlik geliştiren bir grup için kullanılmaktadır. Diğer bir adlandırma ise daha geniş bir tanım olan 'Doğu Süryanileri'dir; bu terim, hem Nasturileri hem de Keldanileri kapsayacak şekilde, Doğu Hristiyanlığına ait bir bütünsel grubu tanımlamak amacıyla tercih edilmektedir. Keldaniler ise XVI. yüzyılda Katolik Kilisesi'ne bağlanmayı tercih eden Nasturi/Asuri halkı olarak tanımlanır. Bu bağlamda, Keldani kimliği, Nasturi kimliğinden ayrılmakla birlikte, her iki grup da tarihsel olarak ortak bir kültürel ve dini mirası paylaşmaktadır. Doğu Süryanilerine ait kiliseler, Nasturi öğretisine bağlı olmaları nedeniyle farklı adlarla anılmıştır. Bu adlandırmalar arasında İran Kiliseleri, Nasturi Kiliseleri, Asuri Kiliseleri, Doğu Kiliseleri ve Doğu Süryani Kiliseleri yer alır. 'İran Kilisesi' ismi, bu dini geleneğin doğduğu coğrafya olan İran'a atıfta bulunarak verilmiştir; ancak bu adlandırmanın sadece İran'la sınırlı olmadığı söylenebilir. Batılı misyonerlik faaliyetleri öncesinde, Hristiyanlık Orta Asya, Çin, Tibet, Güney Hindistan ve Arabistan'a kadar geniş bir coğrafyada yayılma göstermiştir. Bu durum, söz konusu kiliselerin, sadece İran ile ilişkilendirilemeyecek kadar geniş bir coğrafyada etkili olduğunun göstergesidir. Timur'un XIV. yüzyılda bölge Hristiyanlarını tehdit eden işgalleri sonucu, Asuriler ve Keldaniler güvenli bir alan arayışına girmiştir. Bu süreçte, Urmiye ve Van Gölleri arasında bulunan dağlık bölgelere yerleşmişlerdir. Ancak, bu yerleşimlerin tam olarak hangi döneme denk geldiği konusunda kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Zamanla Hakkâri dağlarından inerek Urmiye Ovası'na yerleşen bu toplulukların tarihi, net bir dönem aralığına yerleştirilememektedir. XIX. yüzyılda ise Amerikalı misyonerler, Urmiye Asurilerini kendi kiliselerine bağlama amacıyla bölgede hastaneler, okullar ve basımevi gibi kurumlar kurarak, bölgedeki dini ve sosyal yapıyı etkilemişlerdir. Urmiye Eyaleti sınırları içinde yer alan 9 adet Doğu Asur (Süryani) kilisesi, plan ve mekân anlayışları, mimari öğeler, yapım teknikleri, kullanılan malzemeler ve süsleme unsurları açısından incelenmiştir. Bu çalışmalar sonucunda, elde edilen veriler ışığında Türkiye'deki Nasturi Kiliseleri ile karşılaştırmalar yapılarak, her iki bölgedeki kilise yapılarının benzerlikleri ve farklılıkları belirlenmeye çalışılmıştır. Yapılan incelemeler, Urmiye Eyaleti'ndeki Doğu Asur (Doğu Süryani) Kiliselerinin, Türkiye'deki benzer yapılarla kıyaslandığında belirgin bir farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Özellikle coğrafi ve kültürel faktörler, plan, mimari öğeler ve süsleme unsurlarında belirgin değişimlere yol açmıştır. Doğu Asur (Doğu Süryani) Kiliseleri, Katolik mezhebinin dini öğelerinden önemli ölçüde etkilenmiş görünmektedir. Bu etkiler, kiliselerin mimari öğelerinde—örneğin çan kulesi, apsisin dışa taşkınlığı, sivri veya yuvarlak kemerli pencereler gibi—belirgin bir şekilde izlenebilir. Ayrıca, kiliselerde bulunan litürjik dini ürünler ve mezar sandukaları da Katolik mezhebinin dini ritüellerinin Urmiye'deki Doğu Asur (Doğu Süryani) Kiliseleri üzerinde etkili olduğunu göstermektedir. Anahtar kelimeler: Nasturi, Hristiyan, Ortodoks, Urmiye, İran, Sasani