Browsing by Author "Sabak, Orhan"

Now showing 1 - 1 of 1

Kültür ve Dil Bağlamında Dövüş Horozu ve Horoz Dövüşleri (Van-Erciş-Örneği)
(2025) Sabak, Orhan; Eren, Metin
Yüksek Lisans Tezi Orhan SABAK VAN YÜZÜNCÜ YIL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ Mayıs, 2025 KÜLTÜR VE DİL BAĞLAMINDA DÖVÜŞ HOROZU VE HOROZ DÖVÜŞLERİ (VANERCİŞ-ÖRNEĞİ) ÖZET İnsan etkileşimlerinin (insan-insan, insan-doğa, insan-hayvan) olgusal sonuçları olan dil ve kültürün oluşum süreçleri, kültürün ve dil kullanımının onları meydana getiren sosyal bir grup üzerindeki etkileri, grup üyelerinin karakter ve performans özelliklerine yön vermesi bu çalışmanın konusudur. İnsandaki dil mekanizmasının oluşturduğu kültür ve dil olgularının aynı zamanda insanı dönüştürdüğü incelenerek insandaki dil kadar dildeki insanın varlığı tartışılmıştır. Araştırma nesnesi olarak dövüş horozu ve horoz dövüşleri seçilmiştir. Bu araştırmada, sosyal grup ise horozculardır. Araştırma sahası olarak seçilen Erciş'te beş yıllık bir saha çalışması kapsamında dövüş horozlarının üretilmesi, beslenmesi, sınıflandırılması, eğitilmesi, müsabaka yapması süreçlerine ait veriler; sahada uzun süre kalınarak görüşme, gözlem, mülakat, video ve ses kaydı gibi yöntemlerle derlenmiştir. Aynı zamanda müsabaka öncesi ve sonrasında oluşan sosyal ağ ve müsabakalar, antropolojinin ve halkbiliminin 'ortama uy' prensibiyle müsabakalara ve sonrasındaki sözlü iletişim ortamlarına katılınarak, kayıt altına alınıp incelenmiştir. Bu doğrultuda müsabaka hayvanları arasından örneklem olarak seçilen dövüş horozlarının yetiştirilme süreçlerinin etrafında oluşan insan-hayvan etkileşiminin kültürel olguları antrozoolojik folklor kapsamında ele alınmıştır. İnsan-insan iletişiminin olgusal sonuçları, süreçlerin dilsel, psikokültürel, ekonomik yönleri analiz edilmiştir. Sosyal bir grup olan dövüş horozu yetiştiricileri ile kurallı, odaklı, sözlü, sosyal bir organizasyon olan horoz dövüşleri; horozlar ve eğitmenleri(sahipleri-seyisleri) arasındaki etkileşim üzerinden antrozoolojik unsurlar, horoz yetiştirme ve müsabaka süreçlerinde oluşan dilsel olgular kapsamında açıklanmıştır. Toplum içerisinde bir alt grup olarak kendilerine 'camia' diyen horozcuların birbirleriyle ve horozlarla iletişiminin yarattığı mesleki dil ve kültürün insan yaşamı üzerindeki etkisine odaklanılmıştır. Araştırma devam ederken sosyal bir grup olan horozcuların kullandığı dilin anlaşılmaya, açıklanmaya muhtaç olduğu, kendileri dışında kimsenin anlayamayacağı, performans sırasında kullandıkları tiyatral dil açıklanmadan konu ile ilgili diğer süreçlerin anlatılamayacağı, anlaşılamayacağı tespit edilmiştir. Böylece grubun kullandığı söz varlığı tespit edilerek sosyolekt kapsamında değerlendirilmiş; bu sosyolekt halk dilbilimi, toplumsaldilbilim(sosyolinguistik) açısından değerlendirilmiştir. Bu kapsamda sürece ait söz varlığı örtmece anlam, cinsiyet dili, sosyal dil, mecaz göndermeler, ses kullanım sıklığı yönünden incelenmiş; dövüş horozu yetiştirme ve dövüştürme süreçlerinde oluşan mecazlar, maddi-manevi kültür unsurları ve söz varlığı, dilbilimsel görecelik, antrozoolojik kültür, halk hayvanbilimi, halk dilbilimi kapsamlarında incelenmiştir. Söz varlığı açıklanarak hayvan folkloru terimler sözlüğü oluşturmak amaçlanmıştır. Daha sonra diğer hayvanlar-insan etkileşimi de incelenerek hayvan folkloru ortak terminolojisinin oluşturulması hedeflenmiştir. Horoz dövüşü, 'odaklı toplanış' ve etkileşim barındıran, kurallı müsabaka şeklinde gerçekleştirilen sosyal bir organizasyondur. Oyun, eğlence ve bahis amacıyla düzenlenen bu müsabakalar; hırs, rekabet, öfke, gurur, erkeklik yarıştırma, hile, savaş çağrışımı yapan, insan ile hayvan iletişimini sağlayan eylemsel bir dil oluşturduğu için antrozooloji bağlamında değerlendirilebilir. Bu dil, dilbilim uzmanları tarafından üretilmemiş; gizli kalmayı tercih eden bir grubun, doğal, sıradan temsilcileri tarafından konuşma ortamında sözlü olarak oluşturulmuş, kendilerine yönelik gizli bir iletişim ve anlaşma sistemi olması yönüyle halk dilbiliminin araştırma nesnelerindendir. Dövüş horozunu yetiştirme ve dövüştürme sürecinde horozcular arasında bu toplumsal gruba ait özel bir dil gelişir. Bu dil olguları, grup üyelerinin kendi anlamlandırma ve yorumlamalarını kapsamakla birlikte kendilerinin ve horozların eylemlerine göndermeler yapar. Jargon ya da sosyolekt olarak adlandırılan bu özel söz varlığı, sadece kendilerinin anlayacağı şekilde, sözlü ortamda icra edilir. 'Dövüşen özneler' ile etkileşimli olarak 'Konuşan özneler' tarafından beden dili de kullanılarak icra edilen performans sonucu oluşan dinamik söz varlığı tespit edilmiş. Bir grubun sözlü dil kullanımdan doğan bu sözcüklerin oluşum şekilleri, 'horozcu camiası'ndaki anlamları ve bu jargonun sosyal hayata aktarılmasının, kelimelerin sansür ve örtmece ile yumuşatılmasının örnekleri ve sebepleri, halk dilbilimi açısından açıklanmıştır. Sözcüklerin anlam ilişkilerini ve kullanım şekillerini açıklayan izahlı sözlük oluşturulmuştur. Dilin kullanım pratikliği, sözlü dilin dinamikleri yönünden açıklanmıştır. Horoz sahiplerinin canlı performansları sonucunda oluşarak sonraki nesillere aktarılan, ses tonu yüksek olan bu dil; kişilerin kendi horozlarına emredici, rakip horozculara ise psikolojik üstünlük kurmaya yönelik iletiler taşıyan bir işlevdedir. Bu işlevin horoz dövüştürücülüğünü meslek edinmiş sosyal grubun süreç boyunca oluşturduğu kültür ve dilin; toplum-dil ilişkisi, ekonomik ve kültürel olgular, antrozooloji bağlamında incelenmesi amaçlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Antrozooloji, halk dilbilimi, horoz dövüşü, kültür, sosyolekt Sayfa Sayısı: xviii+340 Tez Danışmanı: Doç. Dr. Metin EREN