Kur'ân-ı Kerîm'de Yaratma İle İlgili Âyetlerin Belagat Açısından Tahlili

Abstract

Yaratmak fiili, Allah Teâlâ'nın sübûtî sıfatlarından biri olmasının yanı sıra, Kur'ân-ı Kerîm'in temel temalarından birini teşkil eder. Kur'ân'da yaratma anlamında kullanılan halk (خلق), ibdâ' (إبداع), sun' (صنع), inşâ (إنشاء), fetara (فطر), ca'l (جعل), ihdâs (إحداث), îcâd (إيجاد), tesviye (تسوية), tekvîn (تكوين), tasvîr (تصوير), zer' (ذرء), berâ' (برأ) ve ihtirâ' (اختراع) gibi birçok kavram, hem lafız hem de bağlam açısından çeşitli şekillerde yer almaktadır. Bu çalışmada söz konusu kavramların Kur'ân'daki kullanımları, her bir kelimenin bağlam içi anlam derinliği, ifade tarzı, ahenk unsurları ve estetik yönü ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Çalışmamızda öncelikle yaratmak anlamında kullanılan fiillerin sözlük ve ıstılah anlamları, ardından yaratmanın Allah'a nisbeti, yaratma fiilinin kapsamı, yaratma kavramının Kur'ân'daki farklı bağlamlarda kullanımı, yaratılış ile ilgili kavramların sınıflandırılması, yaratmanın bir süreç olarak sunumu, yaratılış anlatımında lafzî özellikler, yaratma kelimelerinin meâni yönünden tahlili, beyan yönünden kullanımları ve bediî sanatlarla ilişkisi gibi alt başlıklarla teorik zemin ortaya konulmuştur. Bu çalışma kapsamında söz konusu kavramlardan sadece halk (خلق), kavramı belâgat yönünden tahlil edilmiştir. Bu kelimenin retorik değerini ortaya koymak amacıyla bağlam içi kullanımı incelenmiş, kelimenin Kur'ân'daki lafzî yapısı, ahenk unsurları, anlam derinliği ve anlamı taşıma biçimi çeşitli yönleriyle değerlendirilmiştir. Bu çerçevede, yaratma anlamına gelen bu kelime'nin Kur'ân'da nasıl bir belâgat düzeni içerisinde yer aldığı belirlenmiş, bunun tefsirî ve i'câzî boyutlarına dair klasik belâgat ilimleri olan me'ânî, beyân ve bedî' yönlerinden tahliller yapılmıştır. Çalışmamızda özellikle 'halaka (خلق)' fiilinin geçtiği ayetler merkeze alınarak, insan ve insan dışındaki canlıların yaratılışıyla ilgili ayetlerin me'ânî, beyân ve bedî' yönlerinden tahlili yapılmıştır. Bu kapsamda, yaratılış süreci'nin Kur'an'da nasıl anlatıldığı, hangi beyan üslupleri'nin tercih edildiği, anlatımda ne tür bedî' sanatlarına başvurulduğu ve bu ifadelerin anlam örgüsü'nün nasıl kurulduğu irdelenmiştir. Sonuç olarak; bu çalışma, Kur'ân-ı Kerîm'de yaratma anlamı taşıyan kelimelerin belâgat yönüne yoğunlaşmakta özellikle halk fiilinin kullanıldığı ayetler üzerinden insan ve diğer varlıkların yaratılışına dair Kur'ânî hitabın edebî inceliklerini ortaya koymaktadır. Böylece hem Kur'ân'daki yaratılış anlatımının retorik gücü hem de bu anlatımda kullanılan kelimelerin anlamsal-estetik bütünlüğü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Arap Dili Belagatı, Kur'ân, Retorik, Halk terimi, Yaratma kavramı.

The verb to create constitutes not only one of the essential attributes of Allah (substantive attributes) but also represents a central theme in the Kur'ân. Numerous terms expressing creation in the Kur'ân, such as halq (خلق), ibdā (إبداع), sun (صنع), inshâ (إنشاء), fatr (فطر), ca'l (جعل), ihdâth (إحداث), îjâd (إيجاد), taswiyah (تسوية), takwîn (تكوين), taswîr (تصوير), zar (ذرء), barâ (برأ), and ikhtirâ (اختراع), appear in diverse forms both in wording and context. This study examines the usage of these terms in the Kur'ân, focusing on their contextual meaning, expressive style, rhythmical and phonetic features, and aesthetic value. Initially, the research addresses the lexical and technical meanings of the verbs denoting creation, the attribution of creation to Allah, the scope of the act of creation, the contextual diversity of creation-related concepts in the Kur'ân, the classification of these concepts, the presentation of creation as a process, the linguistic features of creation narratives, and the rhetorical (me'ânî, beyân, and badî) dimensions of the terms. Within this framework, the study focuses exclusively on the term halk (خلق), analyzing its rhetorical value by examining its contextual usage, Kur'ânic structure, rhythm, semantic depth, and mode of conveying meaning. In particular, the research investigates the Kur'ânic depiction of human and non-human creation through the lens of halk. The analysis highlights how the act of creation is narrated, the rhetorical strategies employed, and the types of aesthetic devices utilized to structure meaning coherently. Consequently, the study demonstrates that examining the Kur'ân's language of creation through the halk verb reveals the intricate rhetorical and stylistic mechanisms employed in conveying the creation narrative. Moreover, the study identifies the most frequently utilized rhetorical devices: in terms of me'ânî, takdîm–ta'khîr, hazf–dhikr, and fasl–wasl; in terms of bayân, tashbîh, isti'ârah (metaphor), and kinâyah; and in terms of badî, jinâs, tawriyah, and mukâbalah. These devices collectively enhance both the conceptual depth and aesthetic coherence of Kur'ânic creation narratives, illustrating the rhetorical sophistication of the Kur'ân in communicating the act of creation. Keywords: Arabic Rhetoric, Kur'ân, Rhetoric, Halk Term, Concept of Creation