El-hâzimî'nin (Ö. 584 1188) Nesh Anlayışı -El-i'tibâr Eseri Bağlamında-

Abstract

Nesh ilmi, İslâm hukuk düşüncesinin sağlam temellere oturmasında ve dinî hükümlerin tarihsel seyri içinde doğru anlaşılması konusunda önemli bir role sahiptir. Çünkü naslar arasında görülen zahiri çelişkilerin çözümünde, hükümlerin uygulanabilirlik süresinin tespitinde ve şer'î maksatların gözetilmesinde nesh ilminin sağladığı ilmî çerçeve vazgeçilmezdir. Bu açıdan nesh yalnızca hükümlerin yürürlükten kalkması anlamında değil, aynı zamanda şeriatın tedricîliğini, kolaylaştırma ilkesini ve ilahî iradenin toplumsal değişimle olan ilişkisi anlamında da önemli bir anahtardır. Dolayısıyla nesh ilmi, nasları doğru anlamada ve fıkhî mirası yorumlamada önemli bir konuma sahiptir. Bizim de çalışmamız hadis ve fıkıh alanında derin bir birikime sahip olan Muhammed b. Musâ el-Hâzimî'nin (ö. 584/1188) nesh anlayışını, onun en önemli eserlerinden biri olan el-İʿtibâr fi'n-nâsih ve'l-mensûh mine'l-âsar adlı ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Hâzimî, nesh konusunda sadece teorik çerçeveyi belirlemekle kalmamış, aynı zamanda hadis rivayetlerinden hareketle fıkhî alanlarda nesh uygulamalarını da somutlaştırmıştır. Tezin giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı, önemi ve yöntemi tanıtılmıştır. Birinci bölümde Hâzimî'nin hayatı ve ilmî kişiliği tanıtılmış, ardından onun sünnet anlayışı üzerinde durulmuştur. Bu çerçevede özellikle el-İʽtibâr adlı eseri merkeze alınarak nesh kavramına dair yaklaşımları detaylandırılmıştır. Neshin tanımı, şartları gibi neshin teorik yönleri analiz edilmiştir. Ayrıca sünnette neshin varlığına dair Hâzimî'nin görüşleri tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci ve üçüncü bölüm, doğrudan Hâzimî'nin el-İʽtibâr adlı eserinde yer alan fıkhî konuların analizine ayrılmıştır. Eserde ibadetler, muamelât, ceza hukuku ve cihad gibi çeşitli alanlara dair birçok nesh örneği ele alınmaktadır. Hâzimî, önce konuyla ilgili ihtilaflı olan rivayetlere yer vermektedir. Daha sonra farklı fikirlerin sahiplerine yer vermektedir. Bu fikir sahiplerini sahabeden başlayarak sonraki dönem âlimleri de dâhil olmak üzere belirtmektedir. Aynı zamanda Hâzimî, bazı rivayetlerin sıhhatiyle ilgili değerlendirmelerde bulunmaktadır. Hâzimî, fıkhî konularda bazen kendi tercihini belirtirken bazen de susmaktadır.

The science of abrogation has an important role in establishing a solid foundation for Islamic legal thought and in correctly understanding religious provisions in their historical course. Because the scientific framework provided by the science of abrogation is indispensable in resolving apparent contradictions between the texts, determining the period of applicability of the provisions, and observing the purposes of the Sharia. In this respect abrogation is an important key not only in the sense of the abolition of provisions but also in the sense of the gradualness of the Sharia, the principle of facilitation, and the relationship between the divine will and social change. Therefore the science of abrogation has an important position in correcty understanding the texts and interpreting the jurisprudential heritage. Our study aims to examine the understanding of naskh of Muhammad b. Musa al-Hazimi (d. 584/1188) who has a deep knowledge in the field of hadith and jurisprudence in the context of one of his most important works alİʿtibar fi'n-nasih ve'l-mensuh mine'l-asar. Hazimi not only determined the theoretical framework on naskh but also concretized the practices of naskh in the fields of jurisprudence based on hadith narrations In the introduction section of the thesis the subject purpose importance and method of the study are introduced. In the first section Hazimi's life and scientific personality are introduced and then his understanding of the sunnah is emphasized. In this framework his approaches to the concept of naskh are detailed especially focusing on his work al-İʿtibar. The theoretical aspects of abrogatio such as the definition and conditions of abrogation have been analyzed. In addition, an attempt has been made to determine Hazimi's views on the existence of abrogation in the Sunnah. In the second and third sections Hazimi directly analyzes the jurisprudential issues in the work called al-İ'tibar. In the work, many examples of abrogation are discussed in various areas such as worship, transactions criminal law and jihad. Hazimi first includes the controversial narrations on the subject. Then he ncludes the owners of different ideas. He indicates the owners of these ideas, starting from the companions and including the scholars of the later period. At the same time, Hazimi evaluates the validity of some narrations. Hazimi sometimes expresses his own preference on jurisprudential issues and sometimes remains silent.