Hoca Dehhânî Divanı'ndan Seçilmiş Gazellerin Şerhi

Abstract

Hoca Dehhânî, XIII. yüzyılın sonları ile XIV. yüzyılın başlarında Anadolu sahasında yetişmiş ilk büyük divan şairlerinden biridir. Anadolu'da divan edebiyatının kurumsallaşmasına öncülük etmiş olan şair, Fars edebî geleneğini Türkçeye aktaran ve klasik şiirin biçimsel özelliklerini özellikle gazel formu aracılığıyla uygulayan öncü bir isimdir. Şerh, kökeni oldukça eski dönemlere dayanan ve İslam kültüründe önemli bir yer tutan bir yorumlama faaliyetidir. Bu gelenek, İslam düşüncesinde Kur'an tefsiriyle başlamış, zamanla yalnızca dinî metinlerle sınırlı kalmayarak farklı alanlara yayılmıştır. Felsefe, kelam ve edebiyat gibi disiplinlerde gelişerek sistemli bir yöntem hâline gelen şerh, edebiyat alanında özellikle divan şiiri üzerinde yoğunlaşmıştır. Klasik şiirde sıkça yer alan edebî sanatlar, mazmunlar ve kalıplaşmış ifadeler, bu metinlerin yüzeydeki anlamlarının ötesine geçilmesini gerekli kılmakta; bu durum, şerh yöntemini divan şiirinin doğru anlaşılması için vazgeçilmez hâle getirmektedir. Bu çalışmada, Hoca Dehhânî'nin Divanı'ndan seçilmiş otuz gazelin şerhi yapılmıştır. Her gazel, beyit beyit incelenerek önce kelime anlamları, sonra nesre çeviri ve ardından anlam yorumları verilmiştir. Edebi sanatlar, mecazlar ve çağrışımlar detaylı şekilde açıklanmış; şairin anlam dünyası sosyal, tarihî ve kültürel bağlam içinde değerlendirilmiştir. Çalışma sürecinde doküman analizi, yorumlama, açıklama ve karşılaştırma gibi nitel araştırma yöntemlerinden faydalanılmıştır. Bu tez, hem klasik edebiyat geleneğinin sürekliliğini vurgulayan bir yorum pratiği geliştirmekte, hem de Hoca Dehhânî gibi erken dönem bir şairin edebî mirasını yeniden değerlendirme çabası gütmektedir.Hoca Dehhânî is one of the earliest major Divan poets to have emerged in Anatolia during the late 13th and early 14th centuries. As a pioneer in the institutionalization of Divan literature in the region, he is recognized for transmitting the Persian literary tradition into Turkish and for applying the formal characteristics of classical poetry, particularly through the ghazal form. Sharḥ (commentary) is an interpretive activity with ancient roots and holds a significant place in Islamic culture. The tradition began with Qur'anic exegesis in Islamic thought and later expanded beyond religious texts into other fields. Having developed into a systematic method in disciplines such as philosophy, theology, and literature, the practice of commentary became particularly prominent in the field of Divan poetry. The frequent use of literary devices, conventional expressions, and symbolic structures in classical poetry necessitated interpretations beyond surface meaning, making the commentary method essential for proper understanding. This study provides a commentary on thirty selected ghazals from Hoca Dehhânî's Divan. Each ghazal is examined couplet by couplet, with attention to word meanings, prose translation, and interpretive analysis. Literary devices, metaphors, and connotations are explained in detail, and the poet's semantic world is evaluated within its social, historical, and cultural context. Qualitative research methods such as document analysis, interpretation, explanation, and comparison have been employed. This thesis offers a commentary-based reading approach that emphasizes the continuity of the classical literary tradition while re-evaluating the literary legacy of an early-period poet such as Hoca Dehhânî.