Sufi Gelenekte Keşkül-ü Fukara Kültürü ve Seramik Keşküller Üzerine İkonografik Bir Değerlendirme

Abstract

Keşkül; tesbih, teber, âsâ, habbe, kemer, teslim taşı, tığbent, sancak ve cilbend gibi sufiliğin önemli objelerinden biridir. Rufaî, Kalenderî, Mevlevi, Bektaşi, Ni’metullâhiyye, Safeviyye dervişleri ve Rum Abdalları gibi çeşitli tarikatlar tarafından kibri yok etmek için kullanılan dilenme taslarınaçanaklarına “Keşkül” adı verilmektedir. Keşkül ile dilenme geleneğinin Hint kökenli olduğu bilinmektedir. Hindistan’da dilenme bir meslek olarak görülürken, İslam toplumunda dilenmek bir geçim yolu olarak kabul görmeyip hatta hoş karşılanmamıştır. Ancak dilenme, gerçek dervişlerin tasavvuf yolunda aşmaları gereken önemli bir basamağı oluşturmaktadır. Keşkül-ü fukara yapımında; Hindistan cevizi, maden, ahşap, cam ve seramik gibi değişik malzemeler kullanılmıştır. Bu araştırmada ise, İslamiyet’te keşkül-ü fukara kültürü ve bazı seramik keşküller üzerine ikonografik bir değerlendirme yapılmıştır. Keşküller; formlarına göre dışa çekik, içe çekik ve düz ağız formlu, yuvarlak ve halka dipli, dışbükey ve oval/beyzi biçimli gövdelere sahiptir. Dışbükey gövdeli örneklerde iki, oval/beyzi gövdeli olanlarda ise üç kulp bulunmaktadır. İncelenen örneklerin tümü sırlı olup, süslemelerinde sıraltı renkli boyama bezeme tekniği kullanılmıştır. Keşküllerin gövdelerinde; bitkisel, geometrik, figürlü süsleme ve yazılar dikkati çekmektedir. Ele alınan örneklerin bezemelerinin ikonografisi, keşküllerin kullanım amaçlarıyla paralellik arz etmektedir. İncelenen örnekler 17. yüzyıl ile 19. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Amacımız işlevselliğinin yanı sıra motif ve ikonografik konuları da üzerinde barındıran -tekke kültürü içerisinde önemli bir yere sahip olan- seramik keşkülleri ve İslam tarikatlarında keşkülün kullanım gerekçesi ve önemini bilim dünyasına tanıtmaktır.