Hayriyye ve Lutfiyye Tesirinde Yazılmış Bir Mesnevi: Kilisli Hâmî’nin Nasihat-nâme’si

Abstract

İnsanları doğruya ve iyiliğe yöneltmek, topluma faydalı, ahlaklı fertler yetiştirmekmaksadıyla yazılan eserlere nasihat-nâme denir. Arapça “nasaha” kökünden türemiş “pend,öğüt ve mev’iza manalarına gelen “nasihat” kelimesi ile Farsça, “kitap, mektup, ferman”manalarına gelen “nâme” kelimesinin birleşmesiyle oluşan “nasihat-nâme”, dinî ahlakieserlerin genel adıdır. Tarih boyunca, yapılmasında yanlışlık olduğu düşünülen hâl vedavranışlardan insanları alıkoymak maksadıyla çeşitli faaliyetlerde bulunulmuştur.Kuşkusuz bu faaliyetlerden en yaygın olanlarının başında, öğüt verme ve nasihatte bulunmaanlayışı gelmektedir. Bundan dolayı nasihatler, toplum düzeninin temini için geçmişteolduğu gibi bugün de bir zaruret teşkil etmektedir. Bu sebeple toplum liderleri, din adamlarıve âlimler, nüfuzları altındaki toplumlara sık sık nasihatlerde bulunmuşlardır. İnsanları kötüyollardan sakındırmak, onları iyiye ve helal yola sevk etmek amacıyla yazılan bu eserler,geniş bir konu yelpazesine sahiptir. Pend-nâme ve enderz-nâme gibi isimlerle de anılannasihat-nâmeler, genelde mesnevi nazım şekli ile kaleme alınmıştır. İslam edebiyatlarında butürün manzum ve mensur birçok örnekleri mevcuttur. Edebiyatımızda ise bu türde eserler,Türklerin İslamiyet’i kabulüyle beraber ortaya çıkmıştır. Bu süreçten sonra nasihatnâme/pend-nâme türü eserler Cumhuriyet dönemine kadar farklı örneklerle varlığınısürdürmüştür. Yûsuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig ile Edib Ahmed Yüknekî’nin Atebetü’lHakâyık’ı Türk-İslam Edebiyatımızdaki ilk örneklerdir. Anadolu sahasında nasihat-nâmetüründeki ilk örnekler ise 13. yüzyılda verilmeye başlanmıştır. Ahmed Fakih’in Çarh-nâme’si,Âşık Paşa’nın Garib-nâme’si ile Yûnus Emre’nin Risâletü’n-nushiyye’si bunların başlıcalarıdır.Son dönemde kaleme alınmış nasihat-nâmelerden biri de 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın ilkyarısında yaşamış Kilisli Hâmî’ye aittir. Kilis’te dünyaya gelmiş şairin Babası Abdü’n-nâfiEfendi’dir. Kilisli Hâmî, Kilis’te medrese eğitimine başlamış, daha sonra eğitimi için bir süreHalep’e gitmiştir. Geçimini çiftçilik yaparak sağlayan Hâmî, 1957 yılında vefat etmiştir.Sağırzâde ailesine mensup olan şairin abisi Kilisli Lütfullah Hâzım da kendisi gibi şairdir.Güneydoğu Anadolu’daki Divan Edebiyatı şairlerinden etkilenen şairin şiirlerinde daha çokNâbî ve Sünbülzâde Vehbî’nin etkisi görülmektedir. Divan Edebiyatı çizgisinde şiirler kalemealmış şairin bir de divançesi vardır. Bu eseri dışında müstakil olarak tespit ettiğimiz“Nasihat-nâme”si altı varaktan oluşmaktadır. Mesnevi biçiminde yazılan eser, 82 beyittenmeydana gelmektedir. Eser, Ankara Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu’nda 06 Mil Yz A7729 arşiv numarasıyla kayıtlıdır. İstinsah kaydında 1347/1931 tarihi bulunmaktadır.Nasihat-nâmelerin temel gayeleri nasihat ve öğüt olmakla birlikte, kendi içinde bazı konuçeşitliliği de göstermektedirler. Bu konulardan biri de babaların evlatlarına söylediklerinasihatlerdir. Bu konuda yazılmış en tanınmış eserler, 17. yüzyıl Divan şairi Nâbî’ninHayriyye’si ile 18. yüzyıl Divan şairi Sünbülzâde Vehbî’nin Lutfiyye adlı eserleridir. Mesnevibiçiminde kaleme alınmış bu iki eserin ortak özelliği, şair olan iki babanın evlatlarına olannasihatlerini ihtiva etmesidir. Babaların çocuklarına yazdığı nasihat-nâmelerden bir diğeride 20. yüzyılın başlarında yazılmış Kilisli Hâmî’nin Nasihat-nâme’sidir. Kilisli Hâmî de bu ikişair gibi gençler için söylenecek bazı nasihatleri oğlu vasıtasıyla vermiştir. Bu çalışmada teknüshası tespit edilen Kilisli Hâmî’nin Nasihat-nâme’si üzerinde durulacaktır. Evvela müellifinhayatı hakkında bilgi verilecek akabinde ise eserinin şekil ve muhteva özelliklerinedeğinilecektir. Müellifin nasihat-nâmesini bir taraftan oğluna yazması diğer taraftan ise Nâbîve Sünbülzâde’nin nasihat anlayışından etkilenmesi sebebiyle eser, Hayriyye ve Lutfiyyemesnevileri ile mukayese edilecektir. Son bölümde ise nasihat-nâmenin transkript edilmişmetni verilecektir.