النقد في التفسير عند مستجي زاده في كتابه المعيار لما في تفسير القاضي من الأغيار: سورة الفاتحة والبقرة وآل عمران نموذجًا

Abstract

مرَّ علم التفسير بمراحل متنوعة ولا سيّما في القرن السابع الهجري الذي ظهر فيه تفسير البيضاوي ثم تبعته مرحلة انتشار الحواشي على التفسير لأغراض علمية متنوعة. ومن تلك الحواشي والمؤلفات التي اعتنت بالنقد وشدّت انتباهنا حاشية عبد الله مستجي زاده الحنفي الماتريدي، وهو مفسّر، ومتكلّم مجتهد، ومدرّس مؤلّف في أشهر مدارس أَدِرْنَة وإسطنبول. تولى قضاء عسكر الأناضول في أواخر حياته، وتوفي سنة 1150هـ/1737م. جمعت هذه الرسالة بين العرض التاريخي لتطور النقد في التفسير وذِكْر بعض حواشي التفسير التي أُلفت في عصر مستجي زاده، وبين الاهتمام بمحاور النقد الذي طبقه مستجي زاده في كتابه، واخترنا ثمانين مثالاً من أكثر من ثلاثمئة موضع من كتاب المعيار مع تحليل لأغلب الأمثلة وموازنتها ببقية كتب التفسير مع موافقة آراء مستجي غالباً ومناقشة وتصويب بعضها أحياناً، ثم ختمت الرسالة بذكر قواعد النقد التي استعملها الشيخ في كتابه. جاءت رسالتنا في مقدمة وخاتمة وفصلين، وضعنا في المقدمة منهج البحث وأهدافه وإشكاليته وحدوده وصعوبته، وفي الفصل الأول عرفنا بالشيخ عبد الله مستجي زاده وبآثاره الاثنين والعشرين وعرفنا بكتابه المعيار (حاشية على البيضاوي) ووصفنا نسخها المخطوطة الأربعة. وفي الفصل الثاني المقسم إلى أربعة مباحث تكلمنا في المبحث الأول عن مفهوم النقد في التفسير وأهميته وتاريخه وتطوره وأركانه الأربعة، وفي المبحث الثاني تكلمنا عن خصائص النقد في كتاب المعيار كدوافع النقد ومراحل النقد وصفاته وأركانه ومواضعه، وفي المبحث الثالث فصّلنا في تطبيقات مستجي زاده النقدية، واكتشفنا أن بينها قواسم مشتركة فقسمناها إلى ست محاور، فوضعنا في المحور الأول انتقاداته المتعلقة بالجملة والصياغة التفسيرية، وفي الثاني انتقاداته المتعلقة بالمنهج والمعاني التفسيرية، وفي الثالث انتقاداته المتعلقة بالمسالك والاتجاهات التفسيرية الكلامية والفلسفية، ووضعنا انتقاداته المتعلقة بعلوم القرآن في المحور الرابع، ووضعنا انتقاداته المتعلقة بالإسرائيليات في المحور الخامس، ووضعنا انتقاداته العامة في المحور السادس، وبعد انتهاء المحاور الستة انتقلنا إلى المبحث الرابع فحاولنا استنباط قواعد النقد لدى الشيخ مستجي والتي كان جزء كبير منها متشابه مع قواعد علم التفسير. من النتائج التي توصل إليها البحث: إن تفسير أنوار التنزيل للبيضاوي مثل أنموذجاً فريداً في تاريخ التفسير الإسلامي، إذ هيمن على المشهد التعليمي لقرون عديدة. وتميز بجمعه بين مختلف العلوم الإسلامية، مع إضافة عنصرين هما: دمج العلوم الفلسفية مع علم الكلام، وتوظيف الأساليب الأدبية والبلاغية في صياغة التفسير؛ فصار متناً شديد التركيز، قوي الأسلوب، عسير العبارة. وسكب مادة ثلاثة تفاسير علمية أدبية في تفسيره بعد تصفيتها واختصارها (جامع التفسير، الكشاف، مفاتيح الغيب)؛ إلا أنه لم يستطع تنقية كامل أفكار الزمخشري الاعتزالية مما شجّع بعض أهل العلم على تحشيته وشرحه ونقده. وغابت عنه قواعد الصنعة الحديثية في تفسيره لأنه خلط الآثار الضعيفة بالصحيحة؛ مما أضاف لمستجي زاده عنصراً نقدياً آخر عالجه في كتابه الذي ألّفه لعدة بواعث مختلفة، منها: موازنة تفسير البيضاوي مع تفسير الزمخشري، إضافة ابتكارات وتحريرات جديدة، تصحيح أخطاء البيضاوي، نقد اتباع البيضاوي للمذهب الاعتزالي، نقد اعتماد البيضاوي على أقوال الفلاسفة. وختاماً فمن خلال دراسة أسلوب مستجي زاده عموما ومنهجية النقد عنده في كتاب المعيار خصوصاً، ومقارنتها بغيرها من الحواشي يمكننا أن نقول: إن الحواشي في التفسير كانت ظاهرة علمية صحية ولم تكن مجرد شروح بسيطة أو كتابات سطحية لا معنى لها، بل نتجت عن اهتمام العلماء بتنقية التفسير وتحليله ونقده وتحرير مفاهيمه ومصطلحاته وتخريج أحاديثه، ومثلت مرحلة من مراحل تطور نقد علم التفسير في فترة من الزمان. Tefsir ilmi, özellikle Beyzâvî tefsirinin ortaya çıktığı hicri 7. Yüzyıla kadar çeşitli aşamalardan geçmiştir. Akabinde, çeşitli bilimsel amaçlarla tefsir üzerine haşiyelerin yaygınlaştığı bir dönem başlamıştır. Eleştirel metodoloji ile konuları ele alan Hanefi-Maturidi ekolünden Abdullah Mestçizade'nin haşiyesi, dikkat çeken haşiye ve eserler arasında yer almaktadır. Mestçizâde, Edirne ve İstanbul'un en meşhur medreselerinde müderrislik yapmış, kelamcı, müfessir, müçtehit ve müellif bir âlimdir. Bununla birlikte hayatının sonlarında Anadolu Kazaskerliği görevine tayin edilmiş ve 1150 Hicri /1737 Miladi yılında vefat etmiştir. Bu tez, tefsir eleştirisinin tarihsel gelişimini incelemekte, Mestçizâde dönemi tefsir haşiyelerini zikr etmekte ve Mestçizâde'nin el-Miʽyar eserindeki eleştirel metodolojiye odaklanmaktadır. Eserde bulunan üç yüzden fazla örnek arasından seçilen seksen örnek, kapsamlı analiz ve karşılaştırmalı değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Çalışma, Mestçizâde'nin görüşlerini genellikle teyit etmekle birlikte, gerektiğinde düzeltmeler sunmaktadır. Tez, Mestçizâde'nin kitabında kullandığı eleştiri kurallarının zikredilmesiyle sonuçlandırılmıştır. Tezimiz bir giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın yöntemi, hedefleri, problemleri, sınırları ve zorlukları ele alınmıştır. Birinci bölümde Abdullah Mestçizâde ve yirmi iki eseri, ayrı olarak araştırmanın konusu olan el-Miʽyâr (Beyzâvî Haşiyesi) adlı eseri ve dört el yazması nüshası tanıtılmıştır. İkinci bölüm dört kısma ayrılmıştır. İlk kısımda tefsirde eleştiri kavramı, önemi, tarihi, gelişimi ve dört temel unsuru ele alınmıştır. İkinci kısımda, el-Miʽyâr kitabındaki eleştirinin özellikleri, motivasyonları, aşamaları, nitelikleri, unsurları ve konumları incelenmiştir. Üçüncü kısımda, Mestçizâde'nin eleştirdiği konular detaylandırılmış ve aralarında ortak noktalar tespit edilerek altı alt dala ayrılmıştır: Bunlar; Tefsir üslubu ve cümle, Kelami ve Felsefî Tefsir, Kur'an Bilimleri, İsrâiliyat, Müfessirlerin genel yöntemleri ve Tefsir Metodolojisine yönelik eleştirilerdir. Ayrıca bu bölümde ek olarak Mestçizâde'nin eleştiri kuralları tespit edilmeye çalışılmış ve bunalrın büyük bir kısmının tefsir ilmi kurallarıyla benzerlik gösterdiği görülmüştür. Araştırmadan çıkarılan sonuçlardan bazıları şunlardır: Beyzâvî'nin Envarü't-Tenzîl tefsiri, İslam tefsir tarihinde benzersiz bir örnek teşkil eden ve yüzyıllar boyunca eğitim alanında hakim olan bir eser olmanın yanında çeşitli İslami İlimleri bir araya getirmiş olmakla birlikte iki unsuru da barındırmıştır. Bunlar; Felsefe kelam ilmi ile birleştirmesi ve tefsir ilminin üslûbunda edebiyat ve belagat tekniklerini kullanmasıdır. Bunun neticesinde, son derece yoğun ve güçlü üslûba sahip bir Tefsir metni ortaya çıkmıştır. Buna ek olarak Beyzâvî, üç bilimsel-edebi tefsirin (Câmiʿu't-tefsîr, el-Keşşâf ve Mefâtîhu'l-Gayb) içeriğini süzüp özetleyerek kendi tefsirine aktarmıştır. Ancak Zemahşeri'nin Mutezili fikirlerini tamamen arındıramamış, bu da bazı alimleri, tefsiri üzerine haşiye yazmaya, şerh etmeye ve eleştirmeye sevk etmiştir. Ayrıca, Beyzâvî tefsirinde hadis usûlü kuralları göz ardı edilmiş, zayıf rivayetler sahih olanlarla karıştırılmıştır. Bu durum, Mestçizâde'ye, kitabında ele aldığı eleştirilere ilaveten başka bir eleştiri imkanı kazandırmıştır. Mestçizâde'nin kitabını telif etmesinin farklı nedenleri de vardır: Bunlar; Beyzâvî tefsirini Zemahşeri tefsiriyle karşılaştırmak, yeni fikirler ve tasnifler yapmak, Beyzâvî'nin hatalarını düzeltmek, Beyzâvî'nin Mutezile mezhebine bağlılığını ve filozofların sözlerine dayanarak Kur'an-ı Kerim'i tefsir etmesini eleştirmek şeklinde sıralanabilir. Netice itibariyle, Mestcizade'nin genel üslubunu ve özellikle el-Mi'yar adlı eserindeki eleştirel yöntemini inceleyip bunları diğer haşiyelerle karşılaştırarak şunu söyleyebiliriz: Tefsir alanındaki haşiyeler, basit açıklamalar veya anlamsız yüzeysel yazılar olmayıp aksine sağlıklı ve bilimsel gerçeklere dayanan bir mahiyet taşımaktadır. Bu da, ulemanın tefsiri sadeleştirme, tahlil etme, eleştirme, kavramlarını ve terimlerini netleştirme ve hadislerini tahriç etme konusundaki ihtimamlarının bir semeresi olarak ortaya çıkmakta ve belirli bir zaman diliminde tefsir ilminin eleştirel gelişiminin bir aşamasını temsil etmektedir.

The science of Quranic exegesis (Tafsir) has gone through various stages, particularly in the 7th century AH, which saw the emergence of al-Baydawi's interpretation. This was followed by a period of widespread commentaries on the exegesis for various scientific purposes. These commentaries continued to be authored until the early 13th century AH. Among these commentaries and works that focused on criticism and caught our attention is the annotation by Abdullah Mestcizade al-Hanafi al-Maturidi, a scholar of theology, exegete, independent thinker, author, and teacher in the most famous schools of Edirne and Istanbul. Towards the end of his life, he was appointed to the position of Anatolian Kazasker (Chief Military Judge of Anatolia), and he passed away in the year 1150 AH / 1737 CE.This thesis combines a historical presentation of the development of criticism in Quranic exegesis and mentions the exegesis annotations authored during Mestcizade's era, while focusing on the critical approaches applied by Mestcizade in his book. We selected eighty examples from over three hundred instances in the book Al-Mi'yar, analyzing most of these examples and comparing them with other exegesis books. We generally agree with Mestcizade 's opinions while occasionally correcting some of them. The thesis concludes by outlining the critical rules employed by the Sheikh in his book.Our thesis consisted of an introduction, two chapters, and a conclusion. In the introduction, we outlined the research methodology, objectives, problems, limitations, and difficulties. In the first chapter, we introduced Abdullah Mestcizade and his twenty-two works, and we introduced his book 'Al-Mi'yar' (an annotation on al-Baydawi's exegesis) and described its four manuscript copies. We detailed his style, which is similar to the annotation methodology based on selecting certain verses and issues from al-Baydawi's interpretation, focusing on hadith authentication, elaborating on some theological topics, citing poetry, and paying attention to correcting and comparing al-Baydawi's copies and quoting from some lost exegeses. The second chapter, divided into three sections, discussed in the first section the concept of criticism in exegesis, its importance, history, development, and its four pillars. In the second section, we discussed the characteristics of criticism in the book 'Al-Mi'yar,' such as the motives for criticism, stages of criticism, its qualities, pillars, and topics. In the third section, we detailed Mestcizade 's critical applications and discovered that they shared common elements, so we divided them into six axes: 1- Sentence and exegetical phrasing critiques. 2- Methodology and exegetical meanings critiques. 3- Theological and philosophical exegesis critiques. 4- Quranic Sciences critiques. 5- Israelite narratives critiques. 6- General critiques. After the six axes, we moved to the fourth section where we attempted to deduce Mestcizade's rules of criticism, a large part of which was similar to the rules of the science of exegesis.Among the conclusions reached by the research: Al-Baydawi's 'Anwar al-Tanzil' exegesis represented a unique model in the history of Islamic interpretation, dominating the scholarly and educational scene for many centuries. It was distinguished by combining various Islamic sciences, with two innovative elements: integrating philosophical sciences with theology, and employing literary and rhetorical styles in formulating the interpretation. It became a highly concentrated text, with a strong style and difficult phrasing. It condensed the material of three scientific and literary exegeses into his interpretation after refining and summarizing them. However, he couldn't fully purify all of Al-Zamakhshari's Mu'tazilite ideas, which encouraged some scholars to annotate, explain, and criticize it. Al-Baydawi, may Allah have mercy on him, lacked the rules of hadith science in his interpretation as he mixed weak narrations with authentic ones. This added another critical element for Mestcizade to address in his book, which he authored for several different motives, including: 1. Comparing Al-Baydawi's interpretation with Al-Zamakhshari's 2. Adding new innovations and edits 3. Correcting Al-Baydawi's mistakes 4. Criticizing Al-Baydawi's adherence to the Mu'tazilite school 5. Criticizing Al-Baydawi's reliance on philosophers' statements.In conclusion, through studying Mestcizade's general style and his critical methodology in the book 'Al-Mi'yar' specifically, and comparing it with other annotations, we can say: The annotations in Quranic exegesis were a healthy scholarly phenomenon and were not merely simple explanations or meaningless superficial writings. Rather, they resulted from scholars' interest in refining, explaining, and critiquing exegesis, as well as clarifying its concepts and terminology, and authenticating its hadiths. These annotations represented a stage in the development of critical analysis in the field of Quranic exegesis during a certain period of time.