Türkçede Yan Tümce Türleri ve İşlevleri

Abstract

Yan tümce, kuruluş bakımından bir tümce değerinde olmasına karşın, anlamca temel tümceye bağlı olan, dilbilgisel özerkliği bulunmayan tümcedir. Yan tümcelerden dilek ya da koşul kipine dayalı olanlar ve eylemsilerle kurulanlar bağımsız yargı bildirmezler. Bir yan tümce, temel tümcenin bir ögesi olabildiği gibi, başka bir yan tümce içinde de bulunabilir. Yan tümceler yer aldıkları tümceler içinde çeşitli sözdizimsel işlev üstlenen hep bir üst tümceye bağlı birimlerdir. Kısaca, yan tümce temel tümcedeki yargıyı güçlendiren, açıklayan, bütünleyen ve türlü yollarla temel tümceye bağlanan tümcedir. Türkçede yan tümceler, öncelikle eylemlerine göre çekimli eylemli yan tümceler ve çekimsiz eylemli yan tümceler olmak üzere ikiye ayrılır. Dilek-koşul tümceleri, ki’li tümceler, çeşitli ilgeç ve yinelemelerle kurulan yan tümceler eylemi çekimli olan yan tümceleri oluşturur. Bunlar tam donanımlı yan tümceler olarak da adlandırılır, Türkçede oldukça sınırlı sayıdadır. Türkçede asıl yan tümceleri oluşturan yapılar eylemi çekimsiz olan yapılardır. Bu tür yan tümceler, tümcede hem ad hem de eylem işlevi gören eylemsilerle (adeylem, sıfateylem, bağeylem) kurulur. Bunlar tam donanımlı olmayan yan tümcelerdir. İşlev bakımından yan tümceler, tümce içinde bir ad gibi sıfat, özne, tümleç ve belirteç işlevi üstlenirler. Bu çalışma, Türkçenin sözdizim ilkelerinin saptanması, özellikle karmaşık tümcelerin çözümlenerek Türkçe tümce yapısının ortaya konulması, yani dilin işleyiş sisteminin kavranması açısından Türkçe öğrenen ve öğretenlere büyük yararlar sağlamaktadır.