Fahreddîn Er-râzî’nin Usûl Düşüncesinde Münâsebe

Abstract

İslâm hukuk metodolojisinde istidlâl sürecinin temel araçlarından biri olan kıyas, şer‘î hükümlerin illet ortaklığı esasına dayanarak yeni vakıalara aktarılmasını mümkün kılan rasyonel bir çıkarım yöntemidir. Kıyasın geçerliliği, hükmün dayandığı illetin tespitine ve bu illetin asıl ile fer‘ arasında kurduğu münâsebet bağına bağlıdır. Bu noktada “münâsebe” kavramı, sadece illet belirlemenin bir aracı değil, aynı zamanda şer‘î akıl yürütmenin epistemik sınırlarını belirleyen bir ilkedir. Bu ilkenin sistematik olarak ele alınışı, özellikle Fahreddîn er-Râzî’nin usûl düşüncesinde belirgin bir fikri derinlik kazanmıştır. Bu çalışma, Râzî özelinde İslâm hukukunda illet tespit yöntemlerinden biri olan münâsebe ve maslahat kavramı etrafında şekillenen metodolojinin genel bir analizini ortaya koymaktadır. İlletin şeriat tarafından belirlenen maslahatlarla ilişkilendirilmesinin, kıyas gibi temel bir araçla nasıl işlevsel hale getirilebileceğini açıklamaktadır. Ayrıca müstakil bir çalışmaya rastlamadığımız Râzî’nin usûl anlayışında münâsebe konusu kıyas ile maslahat arasında köprü görevi görmesi sebebiyle maslahatla birlikte sunulmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda, maslahatın hem zarurî hem küllî boyutlarıyla şerʻî delil olarak kullanılması gerektiği fikri, Râzî’nin mantıksal ve metodolojik bütünlüğünü ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma, klasik usûl literatüründe münâsebe kavramının usûlî işlevini incelemekte ve Râzî’nin kıyas teorisinde akıl–nakil dengesine dair yaklaşımını ortaya koymaktadır. Râzî’nin “muayyen maslahat” ve “zann-ı gâlib” ilkeleri üzerinden geliştirdiği yaklaşım, illetin belirlenmesinde hem rasyonel hem de şer‘î ölçütlerin birlikte işleyebileceğini göstermektedir. Bu yönüyle araştırma, kıyasın mantıksal temellerine açıklık getirirken, maslahatın sınırlarını belirleyen bir metodoloji ortaya koymaktadır. Ayrıca, Râzî’nin hikmetle ta‘lîl anlayışı üzerinden kurulan bu yapı, modern makāsıd teorilerinde tartışılan maslahatın objektifliği ve sınırlılığı konularına tarihî bir zemin sağlamaktadır. Böylelikle çalışma, Râzî özelinde maslahatın epistemolojik değeri ve kıyasın rasyonel işleyişine dair literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Araştırma, sosyal bilimlerde nitel yöntemler çerçevesinde, doküman analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilmiş olup Râzî’nin el-Mahsûl’ündeki münâsebe teorisi üzerinden illetin aklî temellendirilme biçimi ortaya konmuştur.