Akılcı İnançtan İnançlı Akla: Deizm ve Panteizm Kıskacında Eınsteın’ın Tanrı Anlayışı

Abstract

Albert Einstein, bir fizikçi olarak meşhur olmasına rağmen, düşüncelerinin veyazdıklarının zenginliği ile birçok alanda etkisini göstermiş çok yönlü bir bilimadamıdır. Einstein’ın Tanrı ile evren arasında kurduğu ilişki, kendisiniparadokslara düşüren ve içinden çıkılması güç sorunlara kapı aralayan birmesele olmuştur. Acaba Einstein Tanrı ile evreni aynı mı görmektedir? Eğerböyleyse, Einstein panteist Tanrı tasavvuruna sahip biri olarak okunabilir mi?Evrendeki determinizmin kesinliğine inanan biri olarak, dinleri, dua veibadetleri, kişisel bir Tanrı inancını reddedip Tanrı’nın evrene müdahaleedemeyeceğini söylediğinde deist olarak mı yorumlanması gerekir? Dahası bunaonun ateist ve agnostik olduğu yönündeki iddialar da eklendiğinde,birbirlerinden çok farklı hatta zıt Tanrı tasavvurlarının hangisiyleilişkilendirileceği ciddi bir sorun olmaktadır. Einstein’ın düşüncelerinin geçirdiğievrim dikkate alındığında, bunlara hem uygun hem de aykırı düşen ifadelerininolduğu söylenebilir. Bu nedenle Einstein’ın Tanrı anlayışını tek bir tasavvurahapsetmek yerine, farklı bir tarzda açıklamak daha isabetli olacaktır. Buçalışmada ilk olarak, Einstein’ın kültürel anlamda Yahudi kimliğine sahipolmasına rağmen, teistik dinlerin kişisel Tanrı tasavvurunu niçin benimsemediğive deizmin Tanrı anlayışını kabul edip etmediği üzerinde durulacaktır. Dahasonra, Einstein’ın doğa ve Tanrı arasında kurduğu ilişki üzerinden Spinoza’nınEinstein üzerindeki etkisi ve panteizme dair düşünceleri irdelenmeyeçalışılacaktır. Ayrıca İbn Meymûn ile başlayan akılcı inancın, Spinoza aracılığıylaEinstein’ın düşüncelerinde inançlı akla nasıl dönüştüğünün izleri sürülecektir.