Türk Edebiyatındaki Küresel Romanların Öğretim Boyutu

Abstract

Üzerinde henüz ortak bir tanıma varılamamış, gitgide çağın egemen söylemi haline gelen küreselleşmeyi dünyanın merkezinden çeperine kadar bütün dünya ülkelerinin; topluluklar, ekonomiler ve kültürler arasında artan etkileşimi ve bağımlılık süreci şeklinde tanımlayabiliriz. Bu süreç; ticaret, iletişim, teknoloji ve kültürel etkileşim gibi alanlardaki gelişmelerle şekillenmektedir. Küreselleşme, coğrafi sınırları aşarak farklı ülkelerdeki bireylerin ve grupların daha önce hiç olmadığı kadar hızlı ve kapsamlı bir biçimde birbirleriyle etkileşimde bulunmasını mümkün kılmaktadır. Özellikle 20. yüzyılın sonlarından itibaren hızlanan bu süreç, ekonomik entegrasyonun yanı sıra kültürel etkileşimleri, siyasi ilişkileri ve çevresel meseleleri de içeren çok yönlü bir fenomene dönüştü. İçinde yaşadığımız çağın kaçınılmaz bir sonucu olan küreselleşme kavramı, genellikle ekonomik, politik ve sosyal-kültürel küreselleşme gibi alt başlıklar biçiminde tasnif edildi/ediliyor. Dolayısıyla edebiyata yansıması da kaçınılmaz bir olguya dönüştü. Bu bağlamda küresel edebiyat diye niteleyebileceğimiz bir edebiyat alanı/türü/janrı oluşuyor. Neticede tüm bunlar ulusal edebiyatlarının küreselleşmenin perspektifinden yeniden değerlendirmesini zorunlu kılıyor. Ulusal edebiyat kanonunun içinden çıkıp ondan kopan hatta ulus ötesi bir boyutu imleyen bu yeni edebiyat iklimi her ülkede olduğu gibi Türkiye'de de tartışmalara neden oluyor. Bu noktada Türk edebiyatının küreselleşmeyle olan imtihanına yakından bakmak gerekli ve özgün bir çalışma alanı olarak beliriyor. Her şeyden önce Türk edebiyatındaki küreselleşme girişimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batılılaşma çabalarına kadar götürülebilir. Bu girişimler, Tanzimat Dönemi'nden günümüze kadar uzanan süreç boyunca Batı edebiyatıyla temasın, yeniliklerin ve uluslararası anlatı tekniklerinin Türk edebiyatında kendine yer bulmasıyla belirginleşmiştir. Tanzimat, Servetifünun, Milli Edebiyat ve Cumhuriyet Dönemi boyunca artarak devam eden modernleşme çabaları, Türk edebiyatının dünya edebiyatı ile kurduğu ilişkiyi, dolayısıyla küresel boyuta geçme çabalarını da hızlandırmıştır. Her dönemin kendi toplumsal koşulları ile estetik anlayışları Türk edebiyatında farklı farklı küresel açılımlar yaratmıştır. Bu açılımlarla birlikte küreselleşme, edebî üretimin yönelimlerini değiştirmiştir. Netice itibariyle zamanın ruhunu temsil eden bir kavram olarak küreselleşmenin edebiyattaki serüvenini araştırmak, pek çok bilimsel, toplumsal ve kültürel veriyi açığa çıkaracaktır. Öyle ki küresel edebiyatın artıları ve eksileriyle ne olduğunun irdelenmesi, ulus ötesi bir dönemin kapılarını aralayan edebiyatın aktüel bir panoramasını göstermesi bakımından da dikkat çekici olacaktır. İşte böylesi bir önerme bağlamında kaleme alınan bu tezde; küreselleşmenin Türk edebiyatındaki panoraması, İzzet Melih Devrim'in Tezat, Halide Edib Adıvar'ın Sinekli Bakkal, Nedim Gürsel'in Şeytan Melek ve Komünist, Orhan Pamuk'un Kafamda Bir Tuhaflık ve Elif Şafak'ın Kayıp Ağaçlar Adası romanları bağlamında incelenmiştir. Söz konusu eserler, Türk edebiyatının ulus ötesi bir alana açılma tarihinin kilometre taşlarını oluşturan oldukça önemli eserlerdir. Nitekim kimisi avangart kimisi de aktüel olan bu eserler, Türk edebiyatındaki küreselleşme çizgisini anlamamızı somutlayacak vesikalardır. Zamanın edebiyat ruh ve dünyasından ayrı düşmemek, şu anda tam da bu çağın içinde doğup, büyüyüp, zihin dünyalarını ister istemez buna göre şekillendiren ortaöğretim öğrencilerimize içinde bulundukları edebiyat çağını doğru tanıtabilmek adına bu tez çalışmasında bu eserler retrospektif bir yaklaşımla analiz edilmiş; kültürel küreselleşmenin edebiyata yansıması olan küresel edebiyat, küresel edebiyattan kastımızın neden küresel roman olduğu, küreselleşmenin Türk edebiyatındaki tezahürlerinin; kurgu, anlatıcı, bakış açısı, zaman, mekân, kişiler, dil ve üslûp gibi temel anlatı unsurları bağlamında somut bir panoraması sunulmaya çalışılmıştır.

Globalization, which has become the dominant discourse of the era, has yet to be universally defined, but we can describe it as a process of increasing interaction and interdependence among the world's countries, communities, economies, and cultures, reaching from the center to the periphery of the world. This process is shaped by developments in areas such as trade, communication, technology, and cultural interaction. Globalization transcends geographical boundaries, making it possible for individuals and groups in different countries to interact with each other more rapidly and comprehensively than ever before. Especially since the late 20th century, this process has transformed into a multifaceted phenomenon that includes not only economic integration but also cultural interactions, political relations, and environmental issues. The concept of globalization, as an inevitable consequence of the era we live in, is generally classified into subcategories such as economic, political, and socio-cultural globalization. Therefore, its reflection in literature has also become an unavoidable phenomenon. In this context, a literary field/genre that we could call 'global literature' is emerging. Ultimately, all of this necessitates the reassessment of national literatures from the perspective of globalization. This new literary climate, which emerges from and breaks away from the national literary canon and even implies a transnational dimension, has sparked debates in Turkey, just as it has in other countries. At this point, it is necessary to closely examine Turkish literature's encounter with globalization, which presents itself as an important and original area of study. First and foremost, globalization efforts in Turkish literature can be traced back to the Ottoman Empire's Westernization attempts. These efforts have become evident through the increasing interaction with Western literature, the adoption of innovations, and the incorporation of international narrative techniques in Turkish literature, spanning from the Tanzimat period to the present day. Modernization efforts that have continued to intensify throughout the Tanzimat, Servet-i Fünun, National Literature, and Republican periods have accelerated Turkish literature's relationship with world literature and, consequently, its efforts to move into a global dimension. Each period's unique social conditions and aesthetic understandings have created different global openings in Turkish literature. With these openings, globalization has altered the orientations of literary production. Consequently, examining the journey of globalization in literature, as a concept that represents the spirit of the times, will reveal a wealth of scientific, social, and cultural insights. Indeed, investigating what global literature is, with its advantages and disadvantages, will provide a significant contemporary panorama of literature that opens the doors to a transnational era. In this context, this thesis examines the panorama of globalization in Turkish literature through the novels Tezat by İzzet Melih Devrim, Sinekli Bakkal by Halide Edib Adıvar, Şeytan Melek ve Komünist by Nedim Gürsel, Kafamda Bir Tuhaflık by Orhan Pamuk, and The Island of Missing Trees by Elif Şafak. These works constitute significant milestones in the history of Turkish literature's expansion into the transnational sphere. Some of these works are avant-garde, while others are contemporary, yet they all serve as tangible records that help us understand the trajectory of globalization in Turkish literature. To ensure that students of middle and high school, who have been born, grown, and whose worldviews have been inevitably shaped by this very era, are properly introduced to the literary age they are part of, these works are analyzed in a retrospective approach in this thesis. The reflection of cultural globalization in literature, what we mean by global literature, why we consider it a global novel, and the manifestations of globalization in Turkish literature—such as plot, narrator, perspective, time, space, characters, language, and style—are examined to provide a concrete panorama of globalization's impact in Turkish literature.