Kentsel Yeşil Altyapının Ekosistem Hizmetleri ve Kentsel Dirençlilik Bağlamında Değerlendirilmesi: Van Metropolü Örneği

Abstract

Bu araştırma, Van metropolünde 1990-2024 yılları arasında yaşanan hızlı kentsel mekânsal değişimin, kentsel yeşil altyapı sistemi üzerindeki etkilerini, ekosistem hizmetleri kapasitesindeki bozulmayı ve kentsel dirençlilik bağlamındaki sonuçlarını analiz etmektedir. Araştırmada, Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Uzaktan Algılama tabanlı çok katmanlı bir metodoloji benimsenmiştir. 1990-2018 periyodundaki makro ölçekli arazi örtüsü değişimi CORINE verileriyle; 2013-2024 periyodundaki Kentsel Isı Adası ve NDVI dinamikleri Landsat 8 uydu görüntüleriyle; 2018 yılı kentsel dokusu ise Urban Atlas ve MAKS verileriyle analiz edilmiştir. Ekosistem hizmetlerinin nicel değerlendirilmesi Literatüre Dayalı Katsayı Modeliyle, iklim değişikliğinin geçmiş ve mevcut durumu 1938-2020 periyodundaki sıcaklık ve yağış verileriyle, gelecekteki iklim baskıları ise RCP4.5 ve RCP8.5 projeksiyonlarıyla incelenmiştir. Bulgular, Van merkez ilçelerinde 1990-2018 arasında yapay bölgelerde %104,8'lik bir artış yaşandığını, bu büyümenin en yıkıcı etkisinin %50,7'lik kayıpla sulak alanlarda ve %15,2'lik kayıpla orman-yarı doğal alanlarda görüldüğünü ortaya koymuştur. Bu KYA tahribatı, kentin ekosistem hizmetleri kapasitesini çökertmiştir. 1990-2018 arası arazi değişimi, kentin karbon bütçesinde yıllık yaklaşık 39.672 ton CO₂'lik net bir bozulmaya yol açmıştır. 2018 yılı mikro ölçekli analizde, metropol alanının yıllık yaklaşık 4.141,5 ton CO₂ açığı veren bir 'karbon kaynağı' olduğu ve yapı salımlarının mevcut kentsel yeşil alanların tutum kapasitesinden 35 kat fazla olduğu saptanmıştır. Dirençlilik analizinde, 2013-2024 arasında, bölgesel iklim trendlerinden bağımsız olarak, KIA şiddetinde istatistiksel olarak anlamlı yaklaşık 1,83 °C'lik bir artış gözlenmiştir. Bu yerel ısınma, NDVI değerlerindeki azalış eğilimiyle doğrudan ilişkilidir. Sonuç olarak, Van Metropolü'nün hızlı ve KYA'yı göz ardı eden kentleşme modeli, kentin ekolojik taşıma kapasitesini aşmıştır. Kent, RCP8.5 senaryosuna göre +5.42°C'yi bulabilecek şiddetli iklimsel ısınma ve istikrarsız yağış projeksiyonları karşısında kritik düzeyde düşük bir dirence sahiptir. 1/5000 ölçekli nazım imar planının öngördüğü yeşil alan hedeflerinin birçoğunun, kentteki mevcut yapı alanlarıyla çakışması nedeniyle gerçekçi ve uygulanabilir olmadığı tespit edilmiştir. Kentin dirençliliğinin artırılması için acil, uygulanabilir ve doğa temelli çözümleri içeren yeni bir planlama paradigmasına ihtiyaç duyulmaktadır.This research analyzes the impacts of rapid urban spatial change in the Van metropolitan area between 1990 and 2024 on the Urban Green Infrastructure (UGI) system, the degradation of its ecosystem services capacity, and the consequences within the context of urban resilience. A multi-layered methodology based on Geographic Information Systems (GIS) and Remote Sensing (RS) was adopted in this study. Macro-scale land cover change during the 1990-2018 period was analyzed using CORINE data; Urban Heat Island (UHI) and Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) dynamics for the 2013-2024 period were analyzed using Landsat 8 satellite imagery; and the 2018 urban fabric was analyzed using Urban Atlas and MAKS data. The quantitative assessment of ecosystem services was conducted using a Literature-Based Coefficient Model; the past and present state of climate change was examined using temperature and precipitation data from the 1938-2020 period; and future climate pressures were investigated using RCP4.5 and RCP8.5 projections. The findings revealed that there was a 104.8% increase in artificial surfaces in the central districts of Van between 1990 and 2018. The most devastating impact of this growth was observed in wetlands, with a 50.7% loss, and in forest/semi-natural areas, with a 15.2% loss. This UGI destruction has led to a collapse in the city's ecosystem services capacity. The land-use change between 1990 and 2018 caused a net deterioration of approximately 39,672 tons of CO₂ annually in the city's carbon budget. In the 2018 micro-scale analysis, the metropolitan area was identified as a 'carbon source' with an annual deficit of approximately 4,141.5 tons of CO₂, and structural emissions were found to be 35 times greater than the sequestration capacity of existing urban green spaces. In the resilience analysis, a statistically significant increase of approximately 1.83 °C in UHI intensity was observed between 2013 and 2024, independent of regional climate trends. This local warming is directly correlated with the declining trend in NDVI values. Consequently, the rapid urbanization model of the Van Metropolis, which disregards UGI, has exceeded the city's ecological carrying capacity. The city possesses critically low resilience against severe climatic warming—which could reach +5.42°C under the RCP8.5 scenario—and unstable precipitation projections. It was determined that many of the green space targets envisaged in the 1/5000 scale master plan are neither realistic nor feasible, as they overlap with existing built-up areas. There is an urgent need for a new planning paradigm that includes immediate, feasible, and nature-based solutions to enhance the city's resilience.