Kasas Sûresi 9. ile İnsân Sûresi 18. Âyetlerdeki Vakf ve İbtidânın Arap Diline Uygunluğu Meselesi

Abstract

Okuma esnasında nefesi ve sesi tamamen kesmek şeklinde tanımlanan vakf, anlamın tamamlanıp tamamlanmadığı durumlarına bağlı olarak vakf-ı tâm, vakf-ı hasen ve vakf-ı kabîh gibi kısımlara ayrılmaktadır. Başlamak anlamındaki ibtidâ ise anlam bütünlüğüne uygun düşen yerlerden başlayarak okumayı sürdürmek, olarak tarif edilmektedir. İfadelerdeki anlamları ortaya çıkaran vakf ve ibtidâ konusu, hem Arap dili hem de kırâat ve tefsir için önemli bir konudur. Süddî es-Sağîr kanalıyla İbn Abbas’tan nakledilen bir rivâyete göre o, Hz. Musa’nın kıssası bağlamında Firavun ve eşinden söz eden Kasas sûresi 9. âyette geçen َل edatı üzerinde durup تـْقتـلُوه fiili ile ibtidâ etmiştir. Bu durumda âyetin anlamı şöyle olur: “O, benim için göz aydınlığı olabilir. Senin için asla.” Ancak bunun Arap diline uygun olmayıp âyetin yanlış anlaşılmasına yol açtığı için Ferrâ, Ebû Muâz en-Nahvî ve Nehhâs gibi tefsir âlimlerinin yanı sıra kırâat âlimleri tarafından da eleştirilmiştir. Ebû Osman ‘Amr b. Bahr el-Câhız, hocası İbrâhim en-Nazzâm’dan naklettiğine göre bazıları, İnsân sûresi 18. âyette geçen adlandırılır anlamındaki ٰمى تُس fiili üzerine vakfedip, “Ey Muhammed, o kaynağa bir yol ara!” anlamında olduğu söylenen َسبِيًل َسْل lafzı ile ibtidâ ettiklerini bildirmiştir. Bu çalışmada vakf ve ibtidânın terim anlamlarına kısaca değinildikten sonra ilgili âyetlerdeki kelimelerde durmanın âyetlerin anlamına etkisi ve sözü edilen vakf-ibtidânın Arap diline uygun olup olmadığı meselesi incelenecektir.