Yılan Figürü ve Sembolizm

Abstract

İnsanoğlunun kültür ve inanç tarihçesinde ortak bir hafıza aktarımıylagünümüze dek ulaşan sembol grubu içinde hayvanlar önemli bir yertutmaktadır. Yılan bu açıdan belki de en fazla ve aynı zamanda karşıtlıklariçinde algılanan bir sembolizm öznesi olarak ortaya çıkmaktadır. Farklıdönem ve kültürlerin efsane, masal ve mitoslarında kendine yer bulan yılankavramsal açıdan iyi ve kötünün sıklıkla yer değiştirdiği bir niteliğesahiptir. Sözel ve yazılı gelenekteki bu karşıtlık, görsel aktarımlarda nasıl biryansımaya dönüşmektedir? Bu açıdan, antik materyal kültür kaynaklarıdayanağında yılanın ikonografik bir değerlendirmesinin yapılabilmesi,toplumsal algı değişkenlerine görsel kanıtlarla da bakılmasını sağlayacaktır.Yazılı kaynakların da referans oluşturduğu Yunan-Roma dönemine aitgörsel veriler değerlendirilirken, bu bağlamda, avcı-toplayıcı bir evreye aitolan Göbeklitepe insanlarının kabartmalarında öne çıkan en erken yılanfigürlerine de değinilmiştir. Şüphesiz yılan figürünün günümüzden on ikibin yıl önceye ait kabartmalarda dönemin insanı için ne anlama geldiği,varsayımlara dayalı olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte gizem,korkutuculuk, deri değiştirme gibi özellikleri, yılanın çağlar boyuncaneden bu denli sıklıkla görsel aktarımlarda yer bulduğu konusuna yanıtolabilir.Diğer yandan yazılı kaynakların devreye girmesiyle birlikte Sümer, Hitit veKlasik Hellen-Roma mitolojisinde yer bulan serpens-yılan, çok yönlü birmetafor ve sembolizm içeriğinde ve daha da zenginleşmiş görsel yorumlarlakarşılaşılan bir figüre dönüşür. Burada söz konusu bu sürecin yazılı vegörsel verilerle ortaya konulduğu bir çalışmanın sonuçları paylaşılmıştır.Ayrıca burada yılan figürünün ölü kültü ve yeraltı dünyası ile olan yakınilişkisi nedeniyle yeni bir öneri olarak tümülüs üzerlerinde dikilen ve fallostaşları olarak adlandırılan buluntuların yılan olabilme olasılığı içinde elealınması tartışmaya açılmıştır. Nitekim bu konudaki görüşler arasındabolluk ve bereket sembolleri olarak görülen fallos sembollerinin gömü veyamezar ikonografisinde başka örneklerle görünmüyor olması bu konuda birdayanak oluşturabilir. Diğer bir görüşe göre ise bu örnekler Anadolu anatanrıça idollerinden etkilenerek kullanıma girmiş olan mezar cippuslarıdır.Yeterli ve tutarlı olasılıklarla ele alınmamış olduğu anlaşılan konunun ölükültü ve gömü gelenekleri açısından yeniden ele alınmasına ihtiyaç vardır.