Sınıf Öğretmenlerinin Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Hazırlarken Karşılaştıkları Güçlükler ile Yeterlik Algıları Arasındaki İlişki

Abstract

Eğitim, 'Kişinin doğumuyla beraber başlayan ve ölümüne dek süregelen, kişinin davranışlarını çevresiyle kurduğu etkileşim yoluyla kasıtlı ve istedik davranış değişikliği meydana getirme süreci' olarak ifade edilir (Ertürk, 2017). Eğitimin bir ölçütü bireysel ve evrensel kültürel değerlerle sahip toplum inşa etmenin yanında toplumların gelişmişlik ölçütlerinden biri de eğitim düzeyleri arasında paralellik göstermektedir. Eğitim bireylerin en temel kültürel gereksinimlerindendir ve bu gereksinime olan isteği her geçen gün daha çok artmaktadır. Bu isteğin en tabi şekilde karşılanabilmesi adına toplumlar kendi eğitim sistemlerini meydana getirirler (Günaydın, 2008). Eğitim sistemleri incelendiğinde sistemi oluşturan çok sayıda birbiriyle ilişkili parça yer almaktadır. Bunlar: Okul ve bunun içerisinde yer alan öğretmen, öğrenci, veliler, okul yönetimleri ve okulun bulunduğu sosyal çevre gibi çeşitli bileşenlerden oluşmaktadır. Toplumların daha müreffeh gelecek inşa etmelerinin bir yolu sistem olan eğitim içerisinde var olan okullarda kaliteli, güçlü iyi bir eğitimin verilmesiyle gerçekleştirir. Sistemi oluşturan bir diğer öğe olan öğrencilere iyi bir eğitimin verilebilmesi, öğretim hizmetlerinin niteliğinin güçlü kaliteli öğretme etkinliklerine ihtiyaç duymaktadır. Böylesi bir eğitim verilirken, öğretmenlik alan bilgisi, pedagojik formasyon açısından nitelikli, donanımlı öğretmenler yetiştirilmeden eğitimdeki güçlü ve kaliteli yapı inşa edilemez (Seferoğlu, 2004). Öğretmen nitelik ve yeterliliği, öğretmenlerin icra ettiği mesleğinin gerektirdiği temel kazanımları sahip olmak ve bunları etkili bir şekilde davranışa dönüştürmektir. Öğretim hizmetlerindeki amaçlara ulaşmanın sürecin her aşamasında yer alan öğretmenin sahip olduğu donanım, nitelik ve yeterliliğine bağlıdır (MEB, 2017). Öğretmen yetiştirme ve Eğitimi Genel Müdürlüğünün üstlenmiş olduğu Temel Eğitime Destek Projesiyle 2004 yılında gerçekleştirdiği çalıştayda kişisel ve mesleki değerler-mesleki gelişim, öğrenciyi tanıma, öğrenme ve öğretme süreci, öğrenmeyi, gelişimi izleme ve değerlendirme okul aile ve toplumsal ilişkiler, program ve içerik bilgisi şeklinde 6 temel öğretmen yeterlilik alanı, 31 alt yeterlik 233 performansa ilişkin Öğretmenlik mesleği genel yeterlilikleri belirlenmiştir. 2006 yılında 2590 sayılı Tebliğler Dergisi'nde yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Öğretmenlik mesleğinin genel yeterlilikleri tespit edildikten sonra öğretmenlik mesleği özel alan yeterliliklerinin tespiti amacıyla ilk ve ortaöğretim kademelerinde sınıf öğretmenlerinin de kapsayan bu süreçte öğretmenlerin branşlarına yönelik öğretmen özel alan yeterlilikleri hazırlanmış ve yürürlüğe konmuştur (MEB, 2017). Sınıf öğretmeni, ilkokul kademesindeki öğrencilere eğitim programlarında mevcut kazandırılması gereken amaçları aktaran, aktarırken nasıl bir araştırma sürecine girişmeleri gerektiğini öğreten, öğrencinin kendisine yönelik ve var olduğu çevreye yönelik olumlu bilgi, beceri ve tutumlar geliştirmelerine yardım eden, bireysel farklılıklara hoş görüyle bakabilmeyi sağlayan, başkalarıyla etkili iletişim kurma becerilerinin öğretimini ve gelişimini sağlayan, öğrencilerin tüm eğitim dönemlerinin altyapısını oluşturmasına kaynaklık, rehberlik eden kişidir (Güleç vd., 2023). Tüm bunların yanında sınıf öğretmeni öğretim etkinliklerinin amaçlarını aktarırken birbirinden farklı zekâ, yetenek ve gelişim gösteren bireysel farklılıkları sahip olan öğrencilerle karşı karşıyadır. Eğitim sistemimiz içerisinde her bireyin temel eğitim görmek vatandaşlık hakkı olmasının yanında eğitim kurumları, 'dil, ırk, cinsiyet ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır' şeklinde ifade etmektedir. Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşmesinde, UNESCO'nun Salamanca Bildirisi'nde, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı vb. örgütlerce eğitim alma hakkı güvence altına alınmıştır (Günaydın, 2008). Birbirinden farklı bireysel gelişim gösteren bireylere aynı kazanımı farklı öğretim yöntem tekniklerin kullanımı süreci oldukça güçleştirmektedir. Her öğrencinin eşit ve adil şartlar içinde, bireysel yetenekleri, farklılıkları göz önünde bulundurularak toplumun her bireyini kapsayacak şekilde eğitimden faydalanması sağlanmalıdır. Buna karşın eğitim programları kişilerdeki benzer özellikler göz önünde bulundurularak tasarlanır, program uygulanırken öğrenci özellikleri göz önünde bulundurularak çeşitli uyarlamalar yapılır (Aktepe, 2005). Eğitim sistemleri içerisinde öğrenciler verilen eğitim durumlarından bireysel farklılıkları düzeyinde yararlanmaktadır. Eğitim durumlarından yararlanma düzeyi genel eğitim hizmetlerinin belirlediği şekilde gerçekleşirse verilen eğitim hizmetleri onlar için yeterli olur. Aksi durumda eğitim durumlarından yararlanma düzeyleri arasındaki farklılıklar büyüdükçe genel eğitim hizmetlerinden yararlanmaları güçleşir ve farklı bir eğitim hizmetinden yararlanma durumu ortaya çıkar (Batu vd., 2004). Böylesi bir durum özel eğitim hizmetleri sürecini beraberinde getirmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği özel eğitim hizmetlerine ihtiyacı olan bireyleri: 'Bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından anlamlı düzeyde farklılık gösteren birey' şeklinde tanımlamaktadır (MEB, 2018). Ülkemizde özel eğitim hizmetleri aynı yetersizlik türünden etkilenmiş bireylere özel eğitim okullarında verilen ayrı eğitim düzenlemeleri ile genel eğitim okulları içerisinde birlikte verilen özel eğitim alt sınıf uygulamaları ve destek eğitim hizmetleri sunularak verilen kaynaştırma uygulamaları şeklinde yürütülmektedir (Cavkaytar ve Diken, 2012). Özel eğitim hizmetlerine ihtiyacı olan bireyin herhangi bir yetersizlikten etkilenmemiş normal gelişim gösteren akranlarıyla beraber aynı eğitim ortamında bulunması destek eğitim hizmetlerinden yararlandırılması bu bireylerin gerek temel yaşam becerilerinin edinmesinde, gerekse öğrenme ihtiyaçlarını karşılamaları adına büyük önem taşımaktadır (Batu vd., 2004). Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinde 'Özel eğitime ihtiyacı olan bireylere hazırlanacak olan 'Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı' doğrultusunda akranları ile beraber her tür ve kademedeki okul ve kurumda uygun öğretim yöntem ve tekniklerle sürdürülür' şeklinde açıklanmıştır. Bu yönde özel eğitime gereksinim duyan her bir birey için Bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlamaya ihtiyaç vardır. 'Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı' Özel eğitime gereksinimi olan bireylerin kendisine has eğitimsel ihtiyaçlarını gidermek için uygun eğitim ve öğretim ortamlarından ve destek eğitim hizmetlerinden en yoğun şekilde faydalanmasını sağlayacak bireysel bir eğitim planıdır. Özel eğitim hizmetleri yönetmeliğinde belirtildiği gibi özel eğitim hizmetlerinin bir ilkesi de özel eğitime gereksinimi olan bireyler için Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı hazırlanması, geliştirilmesi ve bu yönde eğitim programlarının bireyselleştirilerek uygulanması esastır (MEB, 2018). Destek özel eğitim hizmetleri sınıf öğretmenleri, branş öğretmenleri ve özel eğitim öğretmenleri tarafından hazırlanacak Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı doğrultusunda yürütülmektedir. Sınıf öğretmenli lisan eğitim programlarının ders içeriklerinde 'Özel Eğitim ve Kaynaştırma' dersi yer almaktadır. Bu kapsamda özel eğitim ve kaynaştırma uygulamalarına yönelik teorik bilgiler yeterliliklerine katkı sunmaktadır. Ancak Özel Eğitim Öğretmenliği lisan eğitimi ders içeriklerinden 'Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Hazırlama' başlı başına bir dönem boyunca verilmektedir. Bu açıdan bakıldığında sınıf öğretmenleri Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı hazırlama konusunda çeşitli güçlüklerle karşılaşmalarına yol açmaktadır.Education is defined as 'the process of bringing about deliberate and desired behavioral changes through the interaction of the person with his/her environment, which begins with the person's birth and continues until his death' (Ertürk, 2017). In addition to building a society with individual and universal cultural values, one of the criteria of education is the parallelism between education levels and one of the criteria of development of societies. Education is one of the most basic cultural needs of individuals, and the desire for this need is increasing day by day. In order to meet this desire in the most natural way, societies create their own education systems (Günaydın, 2008).