Türkçede Ses Türemesi -orhun Yazıtlarından Evliya Çelebi Seyahatnamesine Kadar- Türkçede Ses Türemesi – Orhun Yazıtlarından Evliya Çeleb

Abstract

Canlı bir varlık olan dil, kullanıcılarının ihtiyaçlarını karşılamak üzeresüreç içerisinde değişir ve gelişir. Dilin kendi bünyesindeki değişimlerininyanında siyasî, kültürel, bilimsel ve ticarî alandaki etkileşimler de kaçınılmazolarak dile yansır. Ses, biçimbirim, sözcük dağarcığı ve söz diziminde görülendeğişimler ilk olarak ses yapılarını etkiler. Bu etki neticesinde çeşitli nedenlerleses türemesi, ses düşmesi, ses değişimi gibi belli başlı ses olayları meydanagelir. Çalışmamızda tarihî metinlerdeki ses türemelerinin nedenleri çeşitliaçılardan ele alınmış olup bu metinlerden örnekler alınarak ses türemelerikonumlarına göre sınıflandırılmıştır. Temelde ön ses, iç ses ve son sesteincelediğimiz türemeler özelliklerine göre alt başlıklara ayrılarak detaylı birincelemeye tabi tutulmuştur. Tarih boyunca Türkçenin etkileşimde bulunduğuÇince, Sanskritçe, Farsça ve Arapça gibi dillerin Türk diline nasıl bir etkidebulunduğuna örnekler aracılığıyla dikkat çekilmiştir. Sonuç bölümünde iseörnekler göz önünde bulundurularak mümkün olduğunca tarihî dönemlereilişkin yorumlarda bulunulmuş ve sıkça türeyen seslere değinilmiştir. Sestüremelerinin temel nedenleri uzun ünlülerin süreç içerisinde kısalması, vurgulutelaffuzlar, sözcüklerin söylenişinde dil, dudak senkronizminin bozulmasıdır.Tarihî metinlerde ön sesteki ve son sesteki türemeler az iken iç sesteki türemelerdaha fazladır. Tarihî metinlerde ses türemeleri isim ve fiil tabanında görüldüğü gibi edatlarda ve bazı eklerde de görülmektedir. Eklerde ve edatlarda sıkgörülen son ses türemeleri, pekiştirme işlevli olup anlam değişikliğiyaratmazlar. Türemeler daha çok yabancı kelimelerde Türkçenin ses sisteminigeliştirmek üzere gerçekleşir ve bunu sağlamak için de sesletimi daha kolayolan “ı, i, u, ü” ünlüleri; yarı ünlü sayılan ve kayıcı ünsüz niteliklerine sahipolan “y” yanında sürtünme ile teşekkül eden “h” sesi daha çok kullanılmıştır.