Kef Kalesi Savunma Sistemleri

Abstract

Urartu Krallığı, özellikle II. Rusa döneminde askerî ve idari yapılanmasını güçlendirmek amacıyla merkez ile taşra arasında bütüncül bir denetim mekanizması geliştirmiştir. Bu bağlamda Van Gölü Havzası başta olmak üzere Kuzeybatı İran ve çevre bölgelerde inşa edilen kaleler, savunmanın yanı sıra ticaret yollarının kontrolünde de belirleyici olmuştur. Urartu sur mimarisi, kurtinler ve bastiyonlarla desteklenmiş güçlü savunma sistemleriyle öne çıkmaktadır ve Assur, İskit ve Kimmer gibi dış tehditlere karşı direnci artıran temel unsur olarak değerlendirilmiştir. Uygulanan mimari teknikler coğrafi koşullara göre çeşitlenmiş, kiklopik ve klasik yöntemlerin birlikte kullanımı devletin gelişmiş mimari anlayışını ortaya koymuştur. Bu çerçevede Kef Kalesi hem stratejik konumu hem de mimari özellikleriyle Urartu savunma sisteminin merkezî örneklerinden biridir. Yukarı şehirde saray komplekslerinin, aşağı şehirde ise halk yerleşiminin bulunması, kalenin idari ve toplumsal işlevlerini göstermektedir. Araştırmada Kef Kalesi'nin savunma sistemi yalnız başına ele alınmamış; Bastam, Karmir Blur, Toprakkale ve Ayanis gibi çağdaş kalelerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Literatür incelemeleri, yüzey araştırmaları ve mimari karşılaştırmalar bu çalışmanın temel yöntemlerini oluşturmuştur. Bulgular, Kef Kalesi'nin Süphan Dağı eteklerinde Kefir, Arınçküs, Küçükören, Adilcevaz ve Karakol kaleleriyle birlikte savunma zincirine dâhil olduğunu; ayrıca diğer büyük Urartu kaleleriyle benzer şekilde idari ve askeri işlevler üstlendiğini ortaya koymaktadır. v Kef Kalesi'nin surlarında bazalt ve kireç taşının yanı sıra kiklopik ve klasik tekniklerin birlikte uygulanmış olması, Urartu devletinde gelişmiş bir mimari bilincin göstergesidir. Arkeolojik veriler, kalenin Urartular tarafından son kez iskân edildiğini ve sonrasında kullanılmadığını göstermektedir. Bu yönüyle Kef Kalesi, Urartu Krallığı'nın çöküş sürecini anlamada Ayanis, Bastam, Karmir Blur ve Toprakkale ile birlikte kritik bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: Urartu, Kef Kalesi, Savunma Mimarisi, Kale, Sur Sistemi Sayfa Sayısı: xiii+104 Tez Danışmanı: Doç. Dr. İsmail Coşkun

During the reign of King Rusa II, the Kingdom of Urartu strengthened its military and administrative organization by establishing a comprehensive control mechanism between the center and the periphery. In this context, fortresses built in the Lake Van Basin, Northwestern Iran, and surrounding regions served not only defensive purposes but also played a decisive role in the control of trade routes. Urartian fortification architecture, reinforced with curtains and bastions, emerged as a primary element of resistance against external threats such as the Assyrians, Scythians, and Cimmerians. Architectural practices varied depending on geographical conditions, while the combined use of cyclopean and classical techniques reflected an advanced architectural understanding. Within this framework, Kef Fortress occupies a central position in the Urartian defensive network with its strategic location and architectural features. The presence of palace complexes in the upper town and residential areas in the lower town demonstrates the administrative and socio-economic functions of the fortress. In this study, the defensive system of Kef Fortress was not examined in isolation but was comparatively analyzed with contemporary fortresses such as Bastam, Karmir Blur, Ayanis, and Toprakkale. Literature studies, surface surveys, and architectural comparisons constituted the main methods of the research. The findings indicate that Kef Fortress, situated on the slopes of Mount Süphan, formed part of an integrated defense chain together with Kefir, Arınçküs, Küçükören, Adilcevaz, and Karakol fortresses, and, similar to other major Urartian fortresses, fulfilled both administrative and military functions. vii The use of basalt and limestone in the fortification walls of Kef Fortress, along with the combined application of cyclopean and classical masonry techniques, demonstrates the existence of a sophisticated architectural consciousness in the Urartian state. Archaeological evidence indicates that the fortress was last occupied by the Urartians and was not reused in subsequent periods; thus, Kef Fortress, together with Ayanis, Bastam, Karmir Blur, and Toprakkale, constitutes a critical case for understanding the collapse process of the Urartian Kingdom. Key Words: Urartu, Kef Fortress, Defensive Architecture, Fortress, Fortification System