Balık Gölü Deresi (Ağrı) Havzası Yukarı Kesiminin Flüvyo-Tektonik Jeomorfolojisi

Abstract

Balık Gölü Deresi Havzası Yukarı Kesimi, Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat–Van Bölümü'nde, Iğdır–Ağrı il sınırında yer alan Balık Gölü'nün güneydoğusunda yer almaktadır. Havzanın ana akarsuyu, Balık Gölü'nün gideğeni olup Doğubayazıt Ovası'na doğru sürekli akış gösteren Balık Gölü Deresidir. Çalışma alanı, sağ yanal atımlı Balık Gölü Fay Zonu'nun denetiminde şekillenmiştir. Çalışmanın temel amacı, havzanın flüvyo-tektonik jeomorfolojik özelliklerini ortaya koymak ve seçilen akarsu havzalarına uygulanan morfometrik indisler ile bölgedeki aktif tektonizmanın etkisini nicel verilerle değerlendirmektir. Bu tez çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışma alanının jeolojik özellikleri, tektonik yapısı ve depremselliği incelenmiştir. İkinci bölümde, bölgenin jeomorfolojik özellikleri ele alınmış; flüvyal ve tektonik süreçlerin şekillendirdiği yer şekilleri ayrıntılı olarak değerlendirilmiştir. Üçüncü ve son bölümde ise, çalışma alanında uygulanan morfometrik indislerin sonuçları sunulmuş ve elde edilen bulgular değerlendirilip yorumlanmıştır. Çalışma alanının havza morfolojisi ve drenaj sistemleri, hem tektonik hareketler hem de litolojik farklılıkların etkisi altında şekillenmiştir. Havzanın güney kesiminde BGFZ'nun yer alması, bu bölümdeki yer şekillerinin kuzey kesime göre daha belirgin morfolojik farklılıklar göstermesine neden olmuştur. Güneyde, tektonik kökenli basınç sırtları, sürgü sırtları, ötelenmiş akarsular ve fay diklikleri yaygın olarak gözlenmektedir. Havzada drenaj ağında bozulmalar dikkat çekmekte, akarsu kolları fay hatları boyunca yön değiştirmekte veya kesintiye uğramaktadır. Ayrıca, dik yamaç morfolojisi ve tektonik deformasyon koşulları nedeniyle kütle hareketleri güney kesimde oldukça sık görülmektedir.The Upper Section of the Balık Gölü Stream Basin is located southeast of Balık Gölü, which lies on the Iğdır-Ağrı provincial border in the Upper Murat-Van Region of the Eastern Anatolia Region. The main stream of the basin is Balık Gölü Stream, a tributary of Balık Gölü and continuously flowing towards the Doğubayazıt Plain. The study area was shaped by the right-lateral strike-slip Balık Gölü Fault Zone. The primary objective of the study is to reveal the fluvio-tectonic geomorphological characteristics of the basin and to assess the effects of active tectonism in the region using quantitative data using morphometric indices applied to selected river basins. This thesis consists of three sections. The first section examines the geological characteristics, tectonic structure, and seismicity of the study area. The second section discusses the geomorphological characteristics of the region, and the landforms shaped by fluvial and tectonic processes are evaluated in detail. The third and final section presents the results of the morphometric indices applied to the study area, and the findings are evaluated and interpreted. The basin morphology and drainage systems of the study area have been shaped by both tectonic movements and lithological differences. The presence of the BGFZ in the southern part of the basin has caused the landforms in this section to exhibit more pronounced morphological differences compared to the northern part. Tectonic pressure ridges, slide ridges, offset streams, and fault scarps are commonly observed in the south. Disruptions to the drainage network are noticeable in the basin, with stream branches changing direction or being interrupted along fault lines. Furthermore, mass movements are frequently observed in the southern part due to the steep slope morphology and tectonic deformation conditions.