Ebu’l-Esved Ed-Düelî’nin Gramerciliği ve Şiirlerindeki İzdüşümü

Abstract

Hangi dil olursa olsun dillerin dilbilgisi kuralları, o alanda uzman bir grubun bir araya gelerek bir anda oluşturduğu bir kurallar manzumesi olarak düşünülmemelidir. Bilakis dillerin gramerleri, konuşanlar tarafından nasıl kullanıldığına bağlı olarak organik bir şekilde zamanla gelişir, yaygınlaşır ve birer norm haline gelerek o dili konuşanlar tarafından içselleştirilir. Dilbilgisi kurallarının geçirmiş olduğu uzun soluklu bu süreç, çoğunlukla zihinlerde çeşitli soru işaretleri bırakmıştır. Bu bilinmezliklerin yanında her dilin gramer kurallarının ortaya çıkış serüveniyle ilgili değişik rivayetler de bulunmaktadır. Sahip olduğu bazı özelliklerle diğer dillerden tamamen farklı olan Arap gramer kurallarının ilk ortaya çıkış sebebiyle ilgili de çok farklı rivayetler ve bu rivayetlere bağlı olarak ilgi çekici örnekler bulunmaktadır. Tüm bu farklı rivayetlerin ve örneklerin odağında ise kahir ekseriyetle ilmin kapısı olarak tanımlanan Hz. Ali’nin talebesi ve tâbiîn neslinden sayılan Ebu’l-Esved ed-Düelî ismi yer almaktadır. Söz konusu rivayetlerde Ebu’l-Esved ed-Düelî isminin ön plana çıkmasının birçok sebebi sıralanmaktadır. Çevresi tarafından akıllı, zeki, özgüvenli, Arap gramer uzmanı Hz. Ali ile sıkı bir iletişim sahibi olması ve dilin garip ve inceliklerini bilen birisi olarak tanımlanan Ebu’l-Esved ed-Düelî’nin sahip olduğu başlıca özelliklerden biri de şair olmasıdır. Ebu’l-Esved’e ait şiirler derinlemesine incelendiğinde, şiirlerini sanat ve estetik kaygısıyla yazmaktan ziyade dönemin sosyal ve siyasi yapısını yansıtma amacıyla yazdığı görülmektedir. Yazdığı şiirler, dönemin siyasi taraflarına birer cevap niteliği taşıyıp bir karşı koyma mücadelesi niteliğindedir. Şiirleri kendisinden sonra bir araya getirilerek müstakil bir divan haline getirilmiş ve bu divan günümüze ulaşmıştır. Arap gramer kurallarını sistematik hale getiren ilk kişinin aynı zamanda bir şair olması ve şiir divanının günümüze ulaşmış olması, şiirlerinde gramer kurallarına dair bilgilerin doğrudan veya dolaylı olarak yer alıp almadığı konusunda ilgililerin zihinlerinde merak uyandırmaktadır. İlk bakışta şiirlerinde gramerle ilgili bazı konularda kesin yargıda bulunduğuna dair bulguların dikkat çekmesi konuyu daha da önemli kılmaktadır. Ebu’l-Esved ed-Düelî’nin şiirlerinde kendisinden sonra kaleme alınmış gramer kitaplarında bulunan kurallara aykırı kullanımların bulunması ve bu kullanımlara dair yapılan açıklamaların şiirlerdeki kullanımlarla örtüşmemesi bu tür kullanımların etraflıca ele alınma ihtiyacını ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma, Ebu’l-Esved ed-Düelî’nin şiirlerinde gramere dair bilgilerin varlığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bununla birlikte söz konusu bu bilgilerin daha sonra kaleme alınan gramer kaynaklarındaki bilgilerle ne ölçüde uyuştuğunu incelemeyi hedeflemektedir. İnceleme yapılırken başta kendisine ait divandaki şiirleri irdelenerek daha sonra divanında yer almayıp kendisine isnad edilen şiirler için alanda kabul görülen diğer klasik kaynaklara müracaat edilerek tahlil edici, çözümleyici ve betimleyici bir yöntem takip edilmiştir. Ebu’l-Esved’in şiirlerinde bulunan gramer kurallarına dair bilgiler klasik gramer kaynaklarındaki bilgilerle karşılaştırılarak ortaya analitik bir değerlendirme koymaya çalışılmıştır.